Το εξωκκλήσι βρίσκεται  νοτιοανατολικά του Αυλώνα, στη περιοχή Βίλια του βουνού Ντάρδεζα, στους πρόποδες της δυτικής Πάρνηθας.
Πανηγυρίζει στις 6 Αυγούστου.

Το Εξωκλήσι της Αγίας Σωτήρας στον Αυλώνα (από τη σελίδα  "Ιχνηλατώντας τη Λαογραφία του Αυλώνα")

Μια Αρχιτεκτονική και Λαογραφική Προσέγγιση
Εισαγωγή
Στο γραφικό εξωκλήσι της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος στον Αυλώνα Αττικής, ή «Αγιά Σωτήρα» όπως συνηθίζουν να το αποκαλούν με αγάπη οι κάτοικοί του, χτυπά διαχρονικά η καρδιά της τοπικής παράδοσης. Το μικρό αυτό θρησκευτικό μνημείο δεν ξεχωρίζει μόνο για την απέριττη ομορφιά του, αλλά και για την πλούσια ιστορία που κουβαλά, βαθιά ριζωμένη στις μνήμες των Αυλωνιτών.

Αρχιτεκτονική Μορφολογία: Η Αρμονία του «Έξω» με το «Μέσα»
Η αρχιτεκτονική του ναού ακολουθεί τις λιτές και απέριττες γραμμές της ελληνικής υπαίθρου, με την εξωτερική του μορφή να προαναγγέλλει με ακρίβεια την κατάνυξη που επικρατεί στο εσωτερικό:
•    Δομή και Φυσικό Φως: Πρόκειται για έναν μονόχωρο, δρομικό ναό με θολωτή στέγη, που απολήγει εξωτερικά σε έναν κομψό, κυλινδρικό τρούλο. Περνώντας την ταπεινή, τοξωτή είσοδο, ο επισκέπτης ανακαλύπτει ότι ο τρούλος αυτός λειτουργεί εσωτερικά ως μια ψηλή φωτοδόχος. Το φυσικό φως του ήλιου εισέρχεται από την κορυφή, πέφτοντας υποβλητικά πάνω σε μια παλαιά, κυκλική νωπογραφία που κουβαλά τα σημάδια του χρόνου, δημιουργώντας μια μοναδική μυσταγωγική ατμόσφαιρα.
•    Χρωματική Παλέτα: Το καθάριο λευκό του ασβέστη στους εξωτερικούς τοίχους συνεχίζεται και στο εσωτερικό του ναού, αντανακλώντας το χαρακτηριστικό φως της Αττικής γης. Αυτή η φωτεινότητα έρχεται σε απόλυτη ισορροπία με τις ζωηρές γαλάζιες λεπτομέρειες: η κυανή απόχρωση από τη μαρκίζα και τον εξωτερικό τρούλο μεταφέρεται μέσα στο παρεκκλήσι, ντύνοντας την παραδοσιακή πόρτα και τα παράθυρα.
•    Λιτότητα και Λατρεία: Ενώ εξωτερικά το απλό, μεταλλικό κωδωνοστάσιο συμπληρώνει την εικόνα της παραδοσιακής ναοδομίας, στο εσωτερικό η ίδια απλότητα μετουσιώνεται σε ευλάβεια. Το δάπεδο από ανοιχτόχρωμα πλακίδια οδηγεί στο απλό ξύλινο τέμπλο με τις βυζαντινές εικόνες, όπου δεσπόζει η Παναγία η Βρεφοκρατούσα. Η διακόσμηση παραμένει απέριττη, με παραδοσιακές ψάθινες καρέκλες περιμετρικά των τοίχων, πολυάριθμα τάματα πιστών και τη ζεστασιά από τα κεριά που τρεμοπαίζουν στο περίτεχνο χρυσό μανουάλι.
Γεωγραφικός Εντοπισμός και Φυσικό Ανάγλυφο
Το εξωκλήσι βρίσκεται νοτιοανατολικά του Αυλώνα, στην ειδυλλιακή περιοχή Βίλια του βουνού Ντάρδεζα, ακριβώς στους πρόποδες της βορειοανατολικής Πάρνηθας. Ο ναός είναι κυριολεκτικά φωλιασμένος και προστατευμένος μέσα σε μια πυκνή, καταπράσινη δασική έκταση. Αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του τοπικού ανάγλυφου και ένα πραγματικό φυσικό ησυχαστήριο, προσφέροντας στον επισκέπτη μια άμεση αίσθηση απομόνωσης από τους θορύβους της πόλης και πνευματικής ανάτασης.

Η Προφορική Παράδοση και η Εύρεση της Εικόνας
Η ιστορία του ναού ξεκινά με έναν τρόπο σχεδόν μυθιστορηματικό, όπως διασώθηκε από τις προφορικές μαρτυρίες των απογόνων του βοσκού που πρωταγωνίστησε στα γεγονότα:
•    Το Όραμα: Σύμφωνα με την παράδοση, ένας βοσκός που έβοσκε το κοπάδι του στην περιοχή είδε στον ύπνο του μια μαυροφορεμένη γυναίκα. Εκείνη του υπέδειξε την ύπαρξη μιας κρυμμένης σπηλιάς όπου βρισκόταν μια ιερή Εικόνα, δείχνοντάς του παράλληλα και το ακριβές σημείο όπου έπρεπε να χτιστεί η εκκλησία.
•    Το Θαύμα του Νερού: Όταν ο βοσκός εξέφρασε τη λογική αμφιβολία ότι η περιοχή ήταν άνυδρη και δεν γινόταν να χτιστεί ναός, η γυναίκα του υπέδειξε μια μεγάλη πέτρα, διαβεβαιώνοντάς τον ότι από κάτω υπήρχε άφθονο νερό.
•    Η Αποκάλυψη: Θορυβημένος ο βοσκός, ενημέρωσε το επόμενο πρωί τους συγχωριανούς του. Αφού τους έπεισε, πήγαν μαζί στο σημείο, ανασήκωσαν την τεράστια πέτρα και ανακάλυψαν με έκπληξη μια ζωντανή πηγή νερού. Λίγο μετά, εξερευνώντας τη διπλανή σπηλιά, βρήκαν την Εικόνα γύρω στο 1910.
•    Το Χτίσιμο του Ναού (1914–1932)Η διαδρομή για την ανέγερση της Αγιά Σωτήρας πέρασε μέσα από δυσκολίες και συλλογικές προκλήσεις:
•    Η Αρχική Δυσπιστία: Στην αρχή, οι κάτοικοι του Αυλώνα εμφανίστηκαν επιφυλακτικοί και δίσταζαν να ξεκινήσουν το χτίσιμο της εκκλησίας.
•    Ο Κακός Οιωνός: Το 1914, ο ξαφνικός θάνατος του Ανδρέα Ζυγομαλά θεωρήθηκε από το χωριό κακός οιωνός, γεγονός που αφύπνισε την τοπική κοινωνία.
•    Λαϊκή Κινητοποίηση: Αμέσως μετά το τραγικό συμβάν, οι Αυλωνίτες οργανώθηκαν μαζικά. Με τη βοήθεια μουλαριών, άρχισαν να μεταφέρουν στο δύσβατο σημείο ό,τι υλικά μπορούσαν να βρουν –πέτρες, ξύλα και χώμα– δουλεύοντας εθελοντικά με πίστη και πείσμα. Οι εργασίες ολοκληρώθηκαν με κάθε επισημότητα και ο ναός αποπερατώθηκε το 1932.

Ο Παραδοσιακός Εορτασμός και το Πανηγύρι
Σήμερα, το εξωκλήσι ζωντανεύει κάθε φορά που τελείται εκεί ο καθιερωμένος Εσπερινός. Ωστόσο, η συλλογική μνήμη των Αυλωνιτών κρατά ζωντανές τις εικόνες από τα παλαιότερα χρόνια, όταν ο εορτασμός είχε έναν βαθιά αυθεντικό, παραδοσιακό χαρακτήρα:
•    Η Μετακίνηση: Στις 6 Αυγούστου, ανήμερα της γιορτής, οι κάτοικοι ξεκινούσαν από το χωριό για να φτάσουν στο δύσβατο εξωκλήσι χρησιμοποιώντας τα ζώα τους (μουλάρια και γαϊδούρια) και αργότερα τα τρακτέρ τους.
•    Το Αντάμωμα στην Πηγή: Το επίκεντρο της γιορτής στηνόταν δίπλα στην ιστορική πηγή που είχε υποδείξει το όραμα του βοσκού. Εκεί, το κρύο τρεχούμενο νερό πρόσφερε δροσιά στους προσκυνητές.
•    Το Νηστίσιμο Τραπέζι & τα Όργανα: Καθώς η εορτή της Μεταμορφώσεως βρίσκεται στην καρδιά της νηστείας του Δεκαπενταύγουστου, οι οικογένειες στρώνανε κοινά τραπέζια με προσεγμένα νηστίσιμα φαγητά. Το γλέντι άναβε με τη συνοδεία παραδοσιακών οργάνων, μετατρέποντας τη θρησκευτική γιορτή σε ένα μεγάλο λαϊκό αντάμωμα, όπου το κέφι και η κοινοτική συνοχή γεφύρωναν το παρελθόν με το παρόν.
 Γεωλογική Δομή και Σχηματισμός της Πάρνηθας
Το φυσικό ανάγλυφο της βορειοανατολικής Πάρνηθας και της περιοχής του Αυλώνα είναι το αποτέλεσμα μιας μακράς γεωλογικής εξέλιξης που ξεπερνά τα 300 εκατομμύρια χρόνια. Η κατανόηση της γεωλογίας του βουνού εξηγεί απόλυτα και τα φυσικά φαινόμενα που αναφέρονται στην προφορική παράδοση του ναού:
•    Τα Κυρίαρχα Πετρώματα: Ο ορεινός όγκος αποτελείται κυρίως από σκληρούς, μεσοζωικούς ασβεστόλιθους και παλαιότερους σχιστόλιθους (φλύσχης / αθηναϊκός σχιστόλιθος). 
•    Το Καρστικό Φαινόμενο και οι Πηγές: Ο ασβεστόλιθος είναι ένα κατεξοχήν υδατοδιαπερατό πέτρωμα. Το νερό της βροχής εισχωρεί βαθιά μέσα στις σχισμές του, δημιουργώντας υπόγειες στοές, σπήλαια και καταβόθρες (δολίνες). Όταν αυτό το υπόγειο νερό συναντήσει ένα στρώμα αδιαπέρατου σχιστόλιθου, αναγκάζεται να βγει στην επιφάνεια, σχηματίζοντας φυσικές πηγές συνεχούς ροής. 
•    Η Σύνδεση με την Παράδοση: Η γεωλογική αυτή ιδιαιτερότητα δικαιώνει επιστημονικά την ιστορία του βοσκού. Η «τεράστια πέτρα» που ανασήκωσαν οι κάτοικοι αποτελούσε ουσιαστικά το ασβεστολιθικό κάλυμμα ενός υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα, ο οποίος εγκλωβιζόταν στο σημείο εκείνο, δημιουργώντας την πηγή της Αγιά Σωτήρας.

•    Πηγές:
1. Ο Επίσημος Γεωλογικός Χάρτης της Ελλάδας (Ε.Α.Γ.Μ.Ε. / πρώην Ι.Γ.Μ.Ε.)
 «Η μεγαλύτερη απόδειξη είναι ο επίσημος Γεωλογικός Χάρτης της Ελλάδας (Φύλλο "Αθήναι" ή "Καπανδρίτι"), ο οποίος εκδόθηκε από το Ελληνική Αρχή Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (Ε.Α.Γ.Μ.Ε.). Αν ανοίξει κανείς αυτόν τον χάρτη στην περιοχή της βορειοανατολικής Πάρνηθας και του Αυλώνα, θα δει με συγκεκριμένα χρώματα (το μπλε/γκρι για τους ασβεστόλιθους και το καφέ/πράσινο για τον φλύσχη) ότι αυτά είναι τα μοναδικά πετρώματα του ορεινού όγκου».
2. Πανεπιστημιακές Μελέτες (ΕΚΠΑ & ΕΜΠ)
 «Το Τμήμα Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) και το Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) έχουν πραγματοποιήσει δεκάδες μελέτες και διδακτορικές διατριβές για την τεκτονική και στρωματογραφική δομή της Αττικής. Οι καθηγητές Γεωλογίας επιβεβαιώνουν ότι η Πάρνηθα ανήκει στη λεγόμενη "Πελαγονική Ζώνη" και αποτελείται από ιζηματογενή πετρώματα. Μάλιστα, στην περιοχή μεταξύ Μπάφι και Αγίας Τριάδας έχουν εντοπιστεί τα παλαιότερα πετρώματα της Αττικής, ηλικίας άνω των 300-360 εκατομμυρίων ετών».
3. Στοιχεία του Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας (Υπουργείο Περιβάλλοντος)
 «Στα επίσημα επιστημονικά στοιχεία του Φορέα Διαχείρισης του Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας, αναφέρεται ρητά ότι η γεωλογική δομή του βουνού είναι καρστική. Αυτό σημαίνει ότι ο ασβεστόλιθος έχει διαβρωθεί από το νερό. Για τον λόγο αυτό, η Πάρνηθα διαθέτει 45 φυσικές πηγές συνεχούς ροής (όπως η Κιθάρα, το Μεσιανό Νερό, η Σκίπιζα και η δική μας Αγιά Σωτήρα). Οι πηγές αυτές υπάρχουν μόνο επειδή ο ασβεστόλιθος συναντά τον αδιαπέραστο σχιστόλιθο/φλύσχη και το νερό αναγκάζεται να βγει στην επιφάνεια». 

Επίλογος – Συμπέρασμα
Το εξωκλήσι της Αγιά Σωτήρας στον Αυλώνα αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα όπου η γεωλογική ιδιαιτερότητα, η θρησκευτική πίστη και η λαϊκή αρχιτεκτονική σμίγουν αρμονικά. Μέσα από τις προφορικές μαρτυρίες και τις μνήμες των παλαιότερων, ο ναός αυτός αναδεικνύεται σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από ένα απλό κτίσμα της Πάρνηθας: είναι ένας ζωντανός θεματοφύλακας της τοπικής ταυτότητας, των εθίμων και της συλλογικής μνήμης του Αυλώνα, που συνεχίζει να ενώνει το χθες με το σήμερα.